Wygaśnięcie stosunku pracy

Czym jest wygaśnięcie stosunku pracy?

Wygaśnięcie stosunku pracy to ustanie zatrudnienia z mocy prawa, czyli wskutek zdarzenia przewidzianego w przepisach, a nie na podstawie wypowiedzenia, porozumienia stron albo rozwiązania umowy bez wypowiedzenia. Oznacza to, że stosunek pracy kończy się automatycznie, jeżeli wystąpi określona okoliczność wskazana w Kodeksie pracy lub w przepisach szczególnych.

Wygaśnięcie stosunku pracy różni się od rozwiązania umowy o pracę tym, że co do zasady nie wymaga złożenia oświadczenia woli przez pracownika ani pracodawcę. Pracodawca powinien jednak prawidłowo ustalić, czy przesłanki wygaśnięcia rzeczywiście wystąpiły, udokumentować ten fakt oraz wykonać obowiązki związane z zakończeniem zatrudnienia, w tym sporządzić albo wydać świadectwo pracy zgodnie z przepisami.

W praktyce wygaśnięcie stosunku pracy ma istotne skutki dla obu stron. Dla pracownika oznacza utratę statusu pracownika i zakończenie uprawnień wynikających z zatrudnienia. Dla pracodawcy wiąże się z koniecznością prawidłowego rozliczenia wynagrodzenia, urlopu, dokumentacji pracowniczej oraz zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych. Błędne przyjęcie, że stosunek pracy wygasł, może prowadzić do sporu o dalsze zatrudnienie, wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy albo odszkodowanie.

Kiedy dochodzi do wygaśnięcia stosunku pracy?

Najbardziej typowe przypadki wygaśnięcia stosunku pracy wynikają z Kodeksu pracy. Zgodnie z art. 63¹ Kodeksu pracy umowa o pracę wygasa z dniem śmierci pracownika. W takiej sytuacji prawa majątkowe ze stosunku pracy, w szczególności niewypłacone wynagrodzenie, przechodzą na osoby wskazane w przepisach, a w razie ich braku – do spadku.

Wygaśnięcie może nastąpić również w razie śmierci pracodawcy będącego osobą fizyczną. Zasady te reguluje art. 63² Kodeksu pracy. Nie w każdym przypadku śmierć pracodawcy automatycznie kończy zatrudnienie. Znaczenie może mieć między innymi przejęcie zakładu pracy przez innego pracodawcę, ustanowienie zarządu sukcesyjnego albo kontynuowanie działalności na zasadach przewidzianych w przepisach. Ocena skutków wymaga analizy konkretnego stanu faktycznego.

Innym przykładem jest tymczasowe aresztowanie pracownika. Na podstawie art. 66 Kodeksu pracy umowa o pracę wygasa z upływem trzech miesięcy nieobecności pracownika z powodu tymczasowego aresztowania, chyba że pracodawca wcześniej rozwiązał umowę bez wypowiedzenia z winy pracownika. Przepis ten ma charakter szczególny, ponieważ nie każda długotrwała nieobecność powoduje wygaśnięcie zatrudnienia.

Do wygaśnięcia stosunku pracy może dojść także w sytuacjach związanych z pełnieniem funkcji publicznych lub wyborem pracownika na określone stanowisko. Przepisy mogą przewidywać obowiązek powrotu do pracy w określonym terminie po zakończeniu mandatu lub funkcji. Przykładowo art. 74 Kodeksu pracy przewiduje, że pracownik korzystający z urlopu bezpłatnego w związku z wyborem powinien zgłosić powrót do pracy w terminie siedmiu dni od rozwiązania stosunku pracy z wyboru, a niedochowanie tego terminu może powodować wygaśnięcie dotychczasowego stosunku pracy, chyba że nastąpiło z przyczyn niezależnych od pracownika.

Przypadki wygaśnięcia mogą wynikać również z ustaw szczególnych dotyczących określonych grup zawodowych, instytucji publicznych albo szczególnych form zatrudnienia. Dlatego nie należy zakładać, że katalog sytuacji jest zawsze taki sam dla każdego pracownika i każdego pracodawcy.

Jakie skutki wywołuje wygaśnięcie stosunku pracy?

Wygaśnięcie stosunku pracy kończy zatrudnienie z datą wynikającą z przepisu prawa lub z momentem wystąpienia zdarzenia prawnego. Od tej daty pracownik nie ma już obowiązku świadczenia pracy, a pracodawca nie ma obowiązku dopuszczania go do pracy. Jednocześnie pracodawca powinien rozliczyć wszystkie należności pracownicze, w tym wynagrodzenie, ekwiwalent za niewykorzystany urlop, inne składniki wynagrodzenia oraz świadczenia wynikające z przepisów wewnętrznych, jeżeli pracownik nabył do nich prawo.

Pracodawca ma obowiązek prawidłowo odnotować ustanie zatrudnienia w dokumentacji pracowniczej oraz wystawić świadectwo pracy. W razie śmierci pracownika świadectwo pracy włącza się do akt osobowych i wydaje uprawnionej osobie na jej wniosek. W świadectwie pracy należy wskazać tryb i podstawę prawną ustania stosunku pracy. Nieprawidłowe oznaczenie podstawy może mieć znaczenie dla uprawnień pracownika, w tym przy rejestracji w urzędzie pracy, dochodzeniu roszczeń albo ustalaniu ciągłości zatrudnienia.

W praktyce spory dotyczą najczęściej tego, czy przesłanki wygaśnięcia rzeczywiście wystąpiły, jaka była prawidłowa data ustania stosunku pracy oraz czy pracodawca nie powinien był zastosować innego trybu zakończenia zatrudnienia. Znaczenie ma również to, czy pracownik korzystał ze szczególnej ochrony trwałości stosunku pracy. Sama ochrona nie zawsze wyłącza skutek wygaśnięcia, ponieważ następuje ono z mocy prawa, ale może wpływać na ocenę obowiązków pracodawcy i roszczeń pracownika.

Kiedy warto skorzystać z pomocy prawnika?

Pomoc prawnika jest wskazana zawsze wtedy, gdy nie jest jasne, czy doszło do wygaśnięcia stosunku pracy, czy raczej do rozwiązania umowy o pracę w innym trybie. Dotyczy to w szczególności przypadków śmierci pracodawcy prowadzącego jednoosobową działalność gospodarczą, zmian organizacyjnych w przedsiębiorstwie, przejęcia zakładu pracy, tymczasowego aresztowania pracownika, powrotu z urlopu bezpłatnego po pełnieniu funkcji publicznej albo zastosowania przepisów szczególnych.

Pracownik może potrzebować wsparcia, jeżeli nie zgadza się z informacją o wygaśnięciu zatrudnienia, otrzymał nieprawidłowe świadectwo pracy, nie wypłacono mu należności albo nie został dopuszczony do pracy mimo braku podstaw do zakończenia stosunku pracy. Przedsiębiorca powinien skonsultować sprawę przed dokonaniem rozliczeń i wystawieniem dokumentów, zwłaszcza gdy zdarzenie dotyczy większej grupy pracowników albo może wywołać skutki finansowe i ubezpieczeniowe.

Szybka konsultacja z prawnikiem może pomóc uniknąć błędnego wskazania trybu ustania zatrudnienia, sporu sądowego, odpowiedzialności za naruszenie praw pracowniczych lub strat finansowych wynikających z nieprawidłowego rozliczenia pracownika. W sprawach kadrowych znaczenie ma nie tylko sama podstawa prawna, lecz także termin, dokumentacja i sposób komunikacji z pracownikiem albo jego rodziną.

Wsparcie kancelarii w zakresie wygaśnięcia stosunku pracy

Wsparcie kancelarii w zakresie spraw dotyczących wygaśnięcia stosunku pracy obejmuje w szczególności:

• analizę, czy w danym przypadku doszło do wygaśnięcia stosunku pracy z mocy prawa,
• ustalenie prawidłowej daty ustania zatrudnienia i podstawy prawnej,
• przygotowanie dokumentów kadrowych, w tym świadectwa pracy i informacji dla pracownika lub uprawnionych osób,
• ocenę skutków śmierci pracodawcy, przejęcia zakładu pracy lub sukcesji przedsiębiorstwa,
• doradztwo w sprawach dotyczących tymczasowego aresztowania pracownika,
• weryfikację roszczeń pracownika lub pracodawcy związanych z ustaniem zatrudnienia,
• reprezentację w sporach sądowych dotyczących istnienia stosunku pracy, odszkodowania lub sprostowania świadectwa pracy.

Potrzebna jest pomoc w sprawie wygaśnięcia stosunku pracy? Skontaktuj się z nami.

Zobacz więcej

• Stosunek pracy
• Ciągłość zatrudnienia
• Akta osobowe pracownika
• Wykroczenie przeciwko prawom pracownika