Czym jest pozorność czynności prawnej w prawie pracy?
Pozorność czynności prawnej w prawie pracy oznacza sytuację, w której strony składają oświadczenia woli wyłącznie dla stworzenia określonego wrażenia prawnego, mimo że nie chcą wywołać skutków wynikających z podpisanej umowy albo chcą ukryć inną czynność prawną. W praktyce może to dotyczyć zarówno pozornej umowy o pracę, jak i pozornego zastosowania umowy cywilnoprawnej, która ma zastępować rzeczywisty stosunek pracy.
Podstawowe znaczenie ma art. 83 § 1 Kodeksu cywilnego, stosowany w sprawach pracowniczych odpowiednio na podstawie art. 300 Kodeksu pracy. Przepis stanowi: cytat: „Nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru”. Jeżeli oświadczenie zostało złożone dla ukrycia innej czynności prawnej, ważność tej ukrytej czynności ocenia się według jej właściwości. W prawie pracy oznacza to, że sama nazwa umowy nie przesądza o jej charakterze.
Pozorność należy odróżnić od zwykłego błędu w kwalifikacji umowy. Nie każda umowa cywilnoprawna zawarta zamiast umowy o pracę jest automatycznie czynnością pozorną. Jeżeli strony realnie wykonywały określone obowiązki, ale ich sposób wykonywania odpowiadał cechom stosunku pracy, problemem może być przede wszystkim ustalenie istnienia stosunku pracy. Jeżeli natomiast strony od początku nie zamierzały wykonywać umowy zgodnie z jej treścią, może powstać zarzut pozorności.
Na czym polega pozorność czynności prawnej w zatrudnieniu?
W sprawach pracowniczych pozorność najczęściej pojawia się w dwóch modelach. Pierwszy dotyczy zawarcia umowy o pracę jedynie formalnie, bez rzeczywistego zamiaru świadczenia pracy. Taka sytuacja może wystąpić na przykład wtedy, gdy dokumenty pracownicze tworzone są głównie po to, aby uzyskać świadczenia z ubezpieczenia społecznego, potwierdzić staż pracy albo wykazać zatrudnienie wobec instytucji publicznej.
Drugi model polega na wykorzystaniu umowy cywilnoprawnej, kontraktu B2B albo innej konstrukcji prawnej jako zasłony dla faktycznego stosunku pracy. Jeżeli osoba wykonuje pracę osobiście, za wynagrodzeniem, pod kierownictwem pracodawcy, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, to istotne mogą być cechy stosunku pracy określone w art. 22 Kodeksu pracy. W takim przypadku sąd lub organ kontrolny może badać rzeczywisty sposób wykonywania obowiązków, a nie tylko treść podpisanego dokumentu.
Ocena pozorności wymaga analizy całokształtu okoliczności. Znaczenie mają między innymi: faktyczne wykonywanie pracy, podporządkowanie pracownicze, sposób rozliczania wynagrodzenia, ewidencja czasu pracy, korespondencja, zakres obowiązków, zeznania świadków, dokumentacja kadrowa, organizacja pracy oraz to, czy strony zachowywały się tak, jak wynikało z zawartej umowy. Dokument podpisany przez strony jest ważnym dowodem, ale nie przesądza samodzielnie o rzeczywistej treści relacji.
Czym skutkuje pozorność czynności prawnej w prawie pracy?
Skutkiem stwierdzenia pozorności może być nieważność czynności prawnej albo uznanie, że strony faktycznie dokonały innej czynności niż wskazana w umowie. W przypadku pozornej umowy o pracę może to prowadzić do zakwestionowania tytułu do ubezpieczeń społecznych, odmowy prawa do świadczeń, korekty dokumentacji rozliczeniowej oraz sporów z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych. Dla podmiotu zatrudniającego ryzykiem są również odsetki, obowiązek skorygowania dokumentów oraz spory sądowe.
Jeżeli pozorna umowa cywilnoprawna ukrywała stosunek pracy, osoba wykonująca pracę może dochodzić ustalenia istnienia stosunku pracy oraz roszczeń wynikających z Kodeksu pracy. Mogą one obejmować między innymi wynagrodzenie za godziny nadliczbowe, urlop wypoczynkowy, wynagrodzenie chorobowe, ekwiwalent za urlop, ochronę przed wypowiedzeniem albo uprawnienia związane z rozwiązaniem umowy. Po stronie podmiotu zatrudniającego mogą powstać obowiązki z zakresu prawa pracy, ubezpieczeń społecznych, podatków i BHP, w tym obowiązek zapłaty zaległych składek i odsetek.
W praktyce spory dotyczące pozorności często są złożone dowodowo. Organy i sądy badają nie tylko treść umowy, ale także ekonomiczny i organizacyjny sens relacji. Inaczej oceniana będzie krótkotrwała współpraca projektowa, a inaczej wieloletnia praca wykonywana stale, w strukturze przedsiębiorstwa, pod bieżącym nadzorem przełożonych.
Kiedy warto skorzystać z pomocy prawnika?
Z pomocy prawnika warto skorzystać przed podpisaniem umowy, jeżeli istnieją wątpliwości, czy planowany model współpracy odpowiada rzeczywistemu sposobowi wykonywania pracy. Dotyczy to w szczególności umów zlecenia, kontraktów B2B, kontraktów menedżerskich, współpracy z osobami samozatrudnionymi oraz sytuacji, w których praca ma być wykonywana w stałych godzinach, pod nadzorem i w ramach struktury organizacyjnej firmy.
Konsultacja jest również istotna, gdy ZUS, Państwowa Inspekcja Pracy albo druga strona umowy kwestionuje charakter zatrudnienia. Wsparcie prawnika może być potrzebne przy analizie dokumentów, przygotowaniu stanowiska procesowego, zebraniu dowodów, ocenie ryzyk finansowych oraz prowadzeniu negocjacji lub postępowania sądowego.
Szybka konsultacja z prawnikiem może pomóc uniknąć błędów w konstrukcji umowy, sporu o istnienie stosunku pracy, odpowiedzialności składkowej, zarzutów naruszenia praw pracownika oraz strat finansowych wynikających z późniejszych korekt i roszczeń.
Wsparcie kancelarii w zakresie pozorności czynności prawnej w prawie pracy
Wsparcie kancelarii w zakresie pozorności czynności prawnej w prawie pracy obejmuje w szczególności:
- analizę umów o pracę, umów cywilnoprawnych, kontraktów B2B i kontraktów menedżerskich,
- ocenę ryzyka uznania umowy za pozorną albo ukrywającą stosunek pracy,
- przygotowanie bezpiecznego modelu zatrudnienia lub współpracy,
- wsparcie w kontrolach ZUS i Państwowej Inspekcji Pracy,
- prowadzenie sporów o ustalenie istnienia stosunku pracy,
- przygotowanie argumentacji, dokumentów i strategii dowodowej,
- doradztwo dla pracodawców, pracowników, członków zarządu i osób samozatrudnionych.
Potrzebna jest pomoc w sprawie pozorności czynności prawnej w prawie pracy? Skontaktuj się z nami.
Zobacz więcej
- Stosunek pracy
- Reklasyfikacja umowy cywilnoprawnej
- Samozatrudnienie
- Podporządkowanie pracownicze