Czym jest samozatrudnienie?
Samozatrudnienie to forma wykonywania pracy lub świadczenia usług we własnym imieniu, najczęściej w ramach jednoosobowej działalności gospodarczej. Osoba samozatrudniona nie jest pracownikiem w rozumieniu Kodeksu pracy, lecz przedsiębiorcą, który zawiera z kontrahentem umowę cywilnoprawną, na przykład umowę o świadczenie usług, umowę B2B, umowę zlecenia albo kontrakt menedżerski.
Podstawą samozatrudnienia jest prowadzenie działalności gospodarczej. Zgodnie z art. 3 ustawy – Prawo przedsiębiorców działalnością gospodarczą jest „zorganizowana działalność zarobkowa, wykonywana we własnym imieniu i w sposób ciągły”. Oznacza to, że samozatrudniony działa jako odrębny podmiot gospodarczy, samodzielnie organizuje swoją pracę, ponosi ryzyko gospodarcze, wystawia faktury, rozlicza podatki oraz składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.
Samozatrudnienie może być uzasadnionym modelem współpracy, jeżeli odpowiada rzeczywistemu sposobowi wykonywania usług. Kluczowe znaczenie ma faktyczna niezależność wykonawcy. Jeżeli osoba formalnie prowadzi działalność gospodarczą, ale wykonuje pracę pod stałym kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez kontrahenta, za wynagrodzeniem, może powstać ryzyko uznania takiej relacji za stosunek pracy.
Na czym polega samozatrudnienie w praktyce?
W praktyce samozatrudnienie jest często stosowane w relacjach między przedsiębiorcami, zwłaszcza przy usługach eksperckich, informatycznych, doradczych, menedżerskich, handlowych, kreatywnych, technicznych lub projektowych. Strony określają zakres usług, zasady wynagrodzenia, odpowiedzialność, terminy realizacji, sposób raportowania, poufność, prawa autorskie, zakaz konkurencji oraz warunki rozwiązania umowy.
Osoba samozatrudniona co do zasady sama decyduje o organizacji pracy, narzędziach, sposobie wykonania usługi i możliwości współpracy z innymi klientami. Nie korzysta automatycznie z uprawnień pracowniczych, takich jak urlop wypoczynkowy, ochrona przed wypowiedzeniem, wynagrodzenie chorobowe od pracodawcy czy normy czasu pracy właściwe dla stosunku pracy. Takie kwestie mogą być częściowo uregulowane w umowie, ale nie zmienia to cywilnoprawnego charakteru współpracy, jeżeli nie występują cechy zatrudnienia pracowniczego.
W modelu samozatrudnienia istotne jest prawidłowe skonstruowanie umowy. Dokument powinien odzwierciedlać rzeczywisty charakter relacji, a nie jedynie nazwę nadaną przez strony. Sama nazwa „umowa B2B” nie przesądza, że współpraca nie jest stosunkiem pracy. Organy kontrolne oraz sądy badają przede wszystkim sposób wykonywania obowiązków, poziom podporządkowania, samodzielność, ryzyko ekonomiczne oraz to, czy wykonawca działa jak niezależny przedsiębiorca.
Kiedy warto skorzystać z pomocy prawnika przy samozatrudnieniu?
Pomoc prawnika jest wskazana przed rozpoczęciem współpracy B2B, przy zmianie modelu zatrudnienia z umowy o pracę na działalność gospodarczą, a także przy sporze dotyczącym charakteru relacji między stronami. Dotyczy to zarówno osób samozatrudnionych, jak i firm korzystających z usług zewnętrznych specjalistów.
Przedsiębiorca powinien zweryfikować, czy planowany model współpracy nie tworzy ryzyka reklasyfikacji umowy cywilnoprawnej na stosunek pracy. Ryzyko takie może wystąpić zwłaszcza wtedy, gdy samozatrudniony wykonuje zadania wyłącznie dla jednego podmiotu, korzysta z jego narzędzi, pracuje według narzuconego harmonogramu, podlega bieżącym poleceniom przełożonych i nie ponosi realnego ryzyka gospodarczego.
Osoba samozatrudniona powinna natomiast zwrócić uwagę na zakres odpowiedzialności kontraktowej, kary umowne, postanowienia dotyczące zakazu konkurencji, przeniesienia praw autorskich, rozliczeń za przerwy w świadczeniu usług, wypowiedzenia umowy oraz odpowiedzialności za szkody wyrządzone kontrahentowi lub osobom trzecim. W wielu przypadkach umowa B2B daje większą swobodę niż umowa o pracę, ale jednocześnie przenosi na wykonawcę większą odpowiedzialność organizacyjną, podatkową i finansową.
Szybka konsultacja z prawnikiem może pomóc uniknąć błędów przy konstruowaniu umowy, ograniczyć ryzyko sporu z kontrahentem, odpowiedzialności wobec organów publicznych lub strat finansowych. Weryfikacja dokumentów na początku współpracy jest zwykle prostsza i mniej kosztowna niż prowadzenie sporu po jej zakończeniu.
Ryzyka związane z samozatrudnieniem
Najważniejszym ryzykiem jest uznanie, że samozatrudnienie ma charakter pozorny i w rzeczywistości zastępuje umowę o pracę. Może to prowadzić do roszczeń o ustalenie istnienia stosunku pracy, zapłatę świadczeń pracowniczych, rozliczenie urlopu, nadgodzin lub innych należności. Dla podmiotu korzystającego z usług może to oznaczać również ryzyko kontroli Państwowej Inspekcji Pracy, Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub organów podatkowych.
Nie każda współpraca z osobą prowadzącą jednoosobową działalność gospodarczą jest wadliwa. Samozatrudnienie jest dopuszczalne, jeżeli odpowiada realiom współpracy gospodarczej. Problem pojawia się wtedy, gdy forma cywilnoprawna służy obejściu przepisów prawa pracy albo ograniczeniu uprawnień, które przysługiwałyby pracownikowi.
Wsparcie kancelarii w zakresie samozatrudnienia obejmuje w szczególności:
- analizę dopuszczalności zastosowania modelu B2B w konkretnej relacji,
- przygotowanie i opiniowanie umów o świadczenie usług oraz kontraktów menedżerskich,
- ocenę ryzyka reklasyfikacji umowy cywilnoprawnej na stosunek pracy,
- opracowanie zasad współpracy z osobami samozatrudnionymi,
- weryfikację klauzul dotyczących poufności, zakazu konkurencji, odpowiedzialności i praw autorskich,
- doradztwo przy zakończeniu współpracy B2B,
- reprezentację w sporach dotyczących ustalenia stosunku pracy, wynagrodzenia lub odpowiedzialności kontraktowej.
Potrzebna jest pomoc prawnika w sprawie samozatrudnienia? Skontaktuj się z nami.
Zobacz więcej
- Stosunek pracy
- Reklasyfikacja umowy cywilnoprawnej
- Pozorność czynności prawnej w prawie pracy
- Podporządkowanie pracownicze